360 Magazine | Amsterdam

360 kiest een aantal door de buitenlandse pers beschreven concerten, voorstellingen, boeken, films en exposities die naar Nederland of België komen.

Adolf Eichmann in een Israëlische gevangenis voorafgaand aan zijn proces in 1961. – © Getty Images

LITERATUUR –Tegen de 
trivialisering 
van het denken

Glanzend nieuw boek van filosofe Bettina Stangneth

‘Sinds Hannah Arendt heeft niemand zich zo met Eichmann beziggehouden als Bettina Stangneth’, schrijft Der Tagesspiegel. Het is inmiddels zes jaar geleden dat Stangneths vorige boek, Eichmann voor Jeruzalem, een welhaast copernicaanse wending veroorzaakte in het Duitse debat over Adolf Eichmann. Voor de jongste lezers onder ons: Adolf Eichmann was Hitlers man voor de deportatie en het vermoorden van de joden. Na de oorlog verdween hij naar Argentinië, totdat de Israëlische geheime dienst hem opspoorde en meenam. Zijn proces in Jeruzalem is bepalend geweest voor het beeld van de Holocaust bij latere generaties. Eichmann ontkende niets, maar beriep zich steeds op de bevelen die hij van hogerhand had gekregen. In 1962 werd hij ter dood veroordeeld en opgehangen. De filosofe Hannah Arendt muntte in haar boek Eichmann in Jeruzalem de term ‘banaliteit van het kwaad’ voor Eichmanns houding van befehl ist befehl. Zo werd de grijze Eichmann een symbool voor het naziapparaat van ijverige bureaucraten die niet nadachten over de morele betekenis van hun eigen handelen.

Bettina Stangneth (1966), die met haar titel dus al nadrukkelijk naar die van Ahrendt verwees, kwam niet alleen met bewijs dat Eichmann na de oorlog bescherming had genoten van een groot netwerk sympathisanten en dat de Duitse justitie – al sinds medio jaren vijftig op de hoogte van zijn verblijfplaats – nooit haast had gemaakt met zijn vervolging. De grootste dreun van haar boek was de overtuigende argumentatie dat Eichmann helemaal geen hersenloze uitvoerder was geweest, maar een intelligente fanaticus. Ze baseerde zich overigens voor een groot deel op de interviews die de Nederlandse nazi Willem Sassen in Buenos Aires met Eichmann heeft gehad. Eichmann en Sassen troffen elkaar in een bierhal in Buenos Aires, waar ook kampbeul Josef Mengele weleens aanschoof. Onbeantwoord bleef de vraag waarom geen Nederlandse wetenschapper zich ooit had verdiept in de Zuid-Amerikaanse lotgevallen van Sassen, al vóór de oorlog een bekende nazi in Geertruidenberg.

Vijftig jaar na het proces in Jeruzalem zette Stangneth het debat over de Tweede Wereldoorlog opnieuw op scherp. Tot in The New York Times aan toe verschenen polemieken over haar boek. ‘Wie staat hier terecht, Adolf Eichmann of Hannah Arendt?’ vroeg Seyla Benhabib zich af, in die krant. In Duitsland schreef Die Welt: ‘Misschien bestaat de banaliteit van het kwaad wel, maar dankzij Stangneth weten we nu dat Adolf Eichmann er in elk geval geen voorbeeld van was.’