Londen Review of Books | Londen

De Brexit is in de ogen van veel unionisten een manier om de geleidelijke vervaging van de grens, de sluipende hereniging van Ierland, te dwarsbomen. Van bewoners van het grensdorp Pettigo – in 1921 doormidden gehakt – mag de wrede markering worden opgerold als het snoer van een grasmaaier.

Een meerderheid van de Noord-Ierse burgers stemde bij het referendum van vorig jaar tegen de Brexit. De meeste unionisten waren vóór, de nationalisten en republikeinen stemden tegen. Alles bij elkaar wilde 56 procent in de EU blijven.

Langs de grens met de Republiek Ierland lag dat percentage op 65, al gingen veel mensen in die grensstreek niet stemmen. ‘Ik snapte er niets van,’ zegt een plaatselijke bewoner, Mervyn Johnston. Zijn dorp, Pettigo, verdwijnt op de kaart vrijwel geheel onder de dikke rode lijn van de grens, die als een dronkenman over het land zwalkt. Het grootste deel van het dorp ligt in County Donegal en dus in de Ierse Republiek, en in het centrum staat een beeld dat volgens Johnston ‘The Quiet Man’ heet. Het is een stenen figuur in legerjas en met een pet op, die in de richting van de brug over de snelstromende Ternon tuurt. Volgens een plaquette is het beeld opgericht ter herinnering aan vier jonge mannen die hier in 1922 zijn gestorven ‘in de strijd tegen het Britse leger’. ‘Op Paaszondag komen er nog altijd veel mensen naartoe,’ zegt Johnston.

Bij de opsplitsing van Ierland in 1921 werd Pettigo doormidden gehakt. De IRA [Iers Republikeins Leger] bezette het dorp, tot het Britse leger het terugveroverde. De mannen voor wie de ‘Quiet Man’ is opgericht kwamen om in deze strijd, net als een Noordelijke politieman en een Britse soldaat. Bij de verplichte verduistering van 1939 waren de huizen aan de Noord-Ierse kant van het dorp in donker gehuld, terwijl aan de kant van de Ierse Republiek, die tijdens de Tweede Wereldoorlog neutraal was, de lichten bleven schijnen. In de jaren vijftig probeerde de IRA via gewapende aanvallen en bomaanslagen opnieuw om de grens ongedaan te maken, maar de campagne kreeg weinig steun en liep op niets uit. Zolang de Troubles [aanduiding voor perioden van onrust en geweld in de Ierse geschiedenis] duurden bleef het geweer van de Quiet Man gericht op de andere kant van de grens, naar het ‘door de Britten bezette Ulster’, zoals de republikeinen het noemden. En het wijst nog steeds die kant op.

Achtergebleven

De zevenenzeventigjarige Johnston brengt al zijn tijd door in de garage die zijn stief-grootvader in 1922 heeft opgezet. Hij knapt er klassieke Mini’s op, waarmee hij ook races rijdt. De garage ligt aan de rivier, aan de noordkant van de brug. Vanaf het monument loop je langs de vroegere Ierse douanepost, een van de weinige overblijfselen van de grens, een ‘shamrock’-groen geschilderd gebouwtje van roestig ijzer met gele kozijnen.

‘De grens loopt door het midden van de rivier – in een steen op de brug is een kraaienpoot gekerfd, die de precieze plek aangeeft,’ zegt Johnston. Na tientallen jaren Iers weer is deze markering vrijwel vervaagd, maar Johnston trekt hem voor mij na met zijn vinger. Grote vrachtwagens scheuren ons voorbij – dit is een doorsteek van zuidelijk Donegal naar Belfast en de schepen naar Schotland en Engeland. ‘De douanepost hier was maar een bijkantoor, de vrachtwagens mochten er niet langs,’ vertelt Johnston. ‘Zij moesten de douane passeren bij een van de hoofd-grenscontroleposten. Aan beide kanten van de grens moest je oppassen wat je kocht. Je moest een speciaal pasje hebben en wilde je buiten werktijd de grens over, dan was daar een speciale regeling voor. Ik zou niet willen dat dat allemaal opnieuw begon.’ Volgens hem staken ‘de mannen uit het Noorden’ vroeger de grens over om bepaalde dingen te kopen, terwijl mensen uit ‘de staat’, zoals mensen de republiek nog steeds noemen, dat in het Noorden gingen doen.

De Europese Interne Markt heeft de grens in bepaalde opzichten veranderd, maar hij maakt nog steeds deel uit van het leven hier. Als aan de ene kant van de grens een school sluit, kunnen de leerlingen niet zomaar naar een school aan de andere kant overstappen – het lesprogramma en het examensysteem zijn verschillend. Johnston had vroeger benzinepompen staan, maar daar is hij mee opgehouden, omdat de benzine aan de andere kant van de grens goedkoper is. Als bij zijn garage wordt ingebroken, kan hij niet de politiepost van Pettigo bellen, maar moet hij aangifte doen in Enniskillen, dertig kilometer verderop. Hij kan de brug over wandelen om een liter melk te gaan kopen, maar koopt hij een Britse tabloid, dan is dat waarschijnlijk een andere editie dan hij in het noorden zou krijgen. Verkeersborden in het Zuiden geven kilometers aan, die in het Noorden mijlen.

Als je door de grensstreek rijdt is duidelijk zichtbaar dat de EU hier de afgelopen jaren de belangrijkste investeerder is geweest. Binnenlandse investeringen waren voornamelijk gericht op Dublin en Belfast, en de grensstreek is nu een van de meest achtergebleven gebieden van het eiland.