Globus | Zagreb

De Macedonische hoofdstad Skopje stond bekend om zijn fraaie modernistische gebouwen. Maar dat erfgoed wordt in rap tempo vervangen door kitscherige neoclassicistische gevels die de tijden van Alexander de Grote moeten doen herleven.

Slavko Brezoski was al een beroemd architect toen, op een julidag in 1963, de stad waarin hij woonde door een zware aardbeving veranderde in een verzameling ruïnes. De aardbeving kostte meer dan duizend mensen het leven en vernielde driekwart van de gebouwen in Skopje. Het grote warenhuis in de stad bleek een van de zeldzame bouwwerken die bestand waren tegen de aardschokken. Het was in 1956 door Brezoski ontworpen en in 1960 gebouwd aan het belangrijkste plein van de Macedonische hoofdstad. Het vijf etages tellende gebouw, van marmer en glas, behoort tot de modernistische stroming die destijds de Joegoslavische architectuur domineerde. En het is aan de architecten van deze stroming (en dus onder anderen aan Slavko Brezoski) te danken dat Skopje kon worden herbouwd in een futuristische stijl die zijn weerga in de regio niet kent.

Toch is het gebouw, dat inmiddels in een winkelcentrum is veranderd, vandaag de dag onherkenbaar. Het is een van de tien gebouwen die inmiddels verdwenen zijn of binnenkort verdwenen zullen zijn achter nieuwe façades in neoclassicistische stijl, in het kader van een radicaal renovatieproject dat Skopje 2014 werd gedoopt. Doel is de antieke wortels van Macedonië te benadrukken en de erfenis van Alexander te Grote [die in de vierde eeuw v.Chr. vanuit Macedonië vertrok om een wereldrijk te stichten] op te eisen als fundament voor een nationale identiteit.

Slavko Brezoski is nu 94 jaar oud en heeft er grote moeite mee dat zijn ontwerpen worden verminkt. Mager en verzwakt, maar met krachtige stem verklaarde hij op de website van het BIRN [Balkan Investigating Reporting Network] dat Koce Trajkovski, de burgemeester van Skopje, hem in 2013 verzocht een document te ondertekenen waarin hij zijn goedkeuring zou hechten aan de geplande werkzaamheden. Hij had geweigerd. ‘Ik keur de wijzigingen aan de gevel niet goed’, had hij in de marge geschreven. Maar men hield geen rekening met zijn verzet, noch met dat van de andere architecten. Ook het gebouw waar de regering zetelt is inmiddels opgetuigd met een façade die doet denken aan het Witte Huis.

Stadsmoord

Wij hebben drie keer geprobeerd een afspraak te maken met burgemeester Trajkovski. Tevergeefs. We hebben de klachten van de architecten met betrekking tot de schending van hun auteursrecht naar het stadhuis gestuurd. Het hoofd van de pr-afdeling stuurde ons de volgende brief: ‘De stad Skopje verleent de vergunningen voor de ingrepen aan de façades in overeenstemming met de bouwwet, en niet in overeenstemming met de wet op de auteursrechten. Het is dus het stadsbestuur dat besluit over het aanzicht van de gevels en dat de bouwvergunningen verleent.’

Maroje Mrduljas, architectuurdocent aan de Universiteit van Zagreb, kwalificeert wat er in Skopje gebeurt als ‘urbicide’, stadsmoord. Hij beschrijft hoe Skopje na de aardbeving het toneel werd van een progressief architecturaal experiment, waaraan werd meegewerkt door Joegoslavische en internationale architecten. Zij gingen uit van een vernieuwende visie op het stadscentrum van de Japanse architect Kenzo Tange. Het project van Tange is slechts ten dele gerealiseerd, maar het heeft zijn sporen nagelaten in de stad. ‘Nu zijn we getuige van een ander experiment, dat overigens nog nooit op deze schaal is vertoond,’ aldus Mrduljas.
Het project Skopje 2014 was het troetelkind van de voormalige conservatieve premier Nikola Gruevski. De omvang van de reconstructie is fascinerend. 
Volgens gegevens die zijn verzameld door het BIRN heeft de overheid 669 miljoen euro uitgegeven voor de bouw van 27 neoklassieke en barokke gebouwen, de aanleg van vijf pleinen met fonteinen, de oprichting van tientallen monumenten en een triomfboog zoals de Arc de Triomphe in Parijs. Ter vergelijking: de jaarlijkse begroting van heel Macedonië bedraagt naar schatting 3 miljard euro.

De regering zegt Skopje te willen transformeren tot een Europese stad, na meerdere eeuwen onder Ottomaans bewind en decennia van communisme. Critici van het project zijn van mening dat het nationalistische waanzin is, een onhandige poging om het moderne Macedonië te laten aanknopen bij het glorieuze tijdperk van Alexander de Grote. Tot groot ongenoegen van Griekenland trouwens.