The Verge | New York

De serie Seinfeld is in Amerika immens populair. NBC bood Jerry Seinfeld 5 miljoen per aflevering om door te gaan toen hij besloot te stoppen. Maar in Europa werd de sitcom nooit echt een hit. Is de humor te verfijnd, te Amerikaans? Of zijn de woordgrappen gewoon te moeilijk te vertalen?

Zoals veel van Jerry’s vriendinnen in Seinfeld was Dolores een typische tv-schoonheid: glanzend roodblond haar, grote blauwe ogen, volle lippen en onbetaalbare jukbeenderen. Jerry’s vriendinnen waren bijna altijd een aanleiding voor grappen over de valkuilen van het daten en Jerry’s egoïsme, en dat is bij Dolores niet anders: Jerry wil graag met haar naar bed, maar heeft verzuimd om bij hun ontmoeting te vragen hoe ze heet. En als ze eenmaal aan het daten zijn, durft hij niet meer te bekennen dat hij haar naam niet weet. Hij zoekt stiekem in haar handtas naar een legitimatiebewijs, maar dat levert niets op. Hij vraagt zijn vrienden om zich aan haar voor te stellen, in de hoop dat zij zich vervolgens ook aan hen voorstelt: doet ze niet. Hij heeft maar één aanwijzing: ze heeft hem verteld dat ze als kind met haar naam werd gepest. ‘Maar ja, dat kun je verwachten als je naam rijmt op een vrouwelijk lichaamsdeel.’ Jerry, George en Kramer breken zich alle drie het hoofd over dat raadsel: Celeste? Aretha? Bovary? Mulva? [Rijmt op respectievelijk breast, urethra, ovary en vulva] Pas als ze doorkrijgt dat Jerry haar naam niet weet en ze hem verontwaardigd de bons geeft, schiet het hem ineens te binnen: Dolores!

In die op 18 maart 1993 uitgezonden aflevering liep Dolores voorgoed Jerry’s leven uit. Maar twee jaar later kwam ze Sabine Sebastian het leven zuur maken: Sebastian moest voor alle 180 afleveringen de Duitse nasynchronisatievertaling verzorgen. En de taak om een van de grappigste sitcoms die ze kende voor haar landgenoten toegankelijk te maken, bezorgde haar heel wat hoofdbrekens: vanwege al die grappen die berusten op woordspelingen, typisch Amerikaanse gebruiken of verwijzingen naar de joodse geschiedenis. De eerste twee aspecten noopten haar om in de vertaling grote vrijheden te nemen, en het laatste was een constante bron van onenigheid tussen haar en de redacteur.

Dolores was een van de grootste opgaven waarvoor Sabine zich gesteld zag. Er is in het Duits geen vrouwelijk lichaamsdeel dat op Dolores rijmt, en met een fantasienaam help je de grap om zeep. Dat Jerry’s vrienden de maffe suggestie ‘Bovary’ aandragen, wil nog niet zeggen dat ook Sabine zomaar iets kon verzinnen. Dat zijn zo de dagelijkse dilemma’s in het leven van de Seinfeld -vertaler. En dit was een van de lastigste.

Een programma over niks

Seinfeld is minder aansprekend voor een internationaal publiek dan de gemiddelde Amerikaanse sitcom. In Latijns-Amerika is de serie wel populair, maar in Duitsland, Frankrijk, Italië en Nederland is het nooit een grote hit geworden. Twintig jaar nadat de serie is gestopt, groeit het Amerikaanse publiek er nog steeds mee op, omdat de herhalingen niet van de buis te slaan zijn. In Europa is het meer een cultserie die alleen in de nachtelijke uurtjes te zien is. De humor van Seinfeld is blijkbaar te verfijnd, te Amerikaans en te veel op taalspelletjes gericht om makkelijk vertaalbaar te zijn. Nu de serie vanaf deze zomer ook gestreamd wordt, krijgt ze een tweede kans op een internationale doorbraak. Maar het is veelzeggend dat ze wordt gestreamd door Hulu, en niet door Netflix: Netflix is al in tientallen landen ter wereld actief, Hulu is alleen beschikbaar in de VS en Japan.

Niets is zo moeilijk naar andere talen en culturen te vertalen als een grap. Een goed nasynchronisatiescript voor een Amerikaanse sitcom is meer dan een letterlijke vertaling. Het script moet dezelfde betekenis, hetzelfde gevoel, hetzelfde verhaal overbrengen – de hersenen van de kijker zo prikkelen dat die erom moet lachen, ook al zijn die hersenen in een heel andere cultuur gemarineerd. En de humor van Seinfeld is zo uniek dat de vertaalproblemen nog groter zijn dan normaal. Aan de Radboud Universiteit is een onderzoek naar kijkersreacties uitgevoerd waaruit bleek dat Nederlandse kijkers van Seinfeld niet altijd meelachten met de lachband. Vaak hadden ze de grap niet door. En kijkers die wel meelachten, vertelden onderzoekster Elke van Cassel soms dat het alleen kwam doordat de personages hen deden denken aan Amerikanen die ze kenden.