360 Magazine | Amsterdam

Eigenlijk dachten we dat alleen zijn oranje gezicht en gele windhooskapsel al genoeg waren om zijn presidentiële 
ambities in de kiem te smoren. Want, wie liket dat nou? Maar volgens het dossier in deze editie zou dit een zeldzaam arrogante aanname zijn. Typisch iets voor de elite.

Het blijft nogal onduidelijk over welke elite het gaat en of het wel zo is dat die elite pal tegenover de niet-elite, het volk, staat. Maar laten we voor de duidelijkheid aannemen dat 
we het over hoogopgeleiden aan de ene kant hebben en de werkende of niet-werkende klasse die complexe en moeilijk beheersbare kwesties graag teruggebracht ziet tot simpele frases aan de andere.

Bas Heijne las er Freud nog eens op na voor de serie Nieuw Licht van Ambo|Anthos. Volgens de baanbrekende denker (Freud dus, Heijne is z’n sporen aan het verdienen) komt ‘het onbehagen in de cultuur’ voort uit twee grote verlangens van de mens: de wereld weer simpel en overzichtelijk krijgen, en de burger de illusie van zelfbeschikking teruggeven. Precies de gevoelige snaar waarop de populisten, van Trump tot en met Wilders, hun fanfare baseerden.

Dat hun brutale versimpeling een illusie is die met de werkelijkheid aan de haal gaat, vormt uiteindelijk een gevaar voor alle klassen. Je kan tot op zekere hoogte misschien je eigen wereld naar de hand zetten, maar het idee dat die hand ook globale reikwijdte heeft, 
leidt tot overschatte begrippen als ‘mijn land‘, en ‘mijn recht’. Een bezitsvordering die direct impliceert dat het niet zomaar ook jouw land is en jouw recht. Sterker nog, wie die illusie dwarsboomt, wordt bekogeld met woede en frustratie.

Geholpen door de populistische leiders voor wie de hoeveelheid stemmen blijkbaar belangrijker is dan de kwaliteit van een homogene sa-men-leving, is een zondebok dan snel en makkelijk aan te wijzen; iedereen die het niet met je eens is, of welke nuance dan ook wil aanbrengen. De elite dus, hoeders van het ‘juiste’ en de goede smaak, die ook nog eens aanschurkt tegen immigranten. Straatdichter Laser schreef het op een steigermuur in Amsterdam: Don’t blame Trump. Blame yourself.

Elisabeth Raether van Die Zeit beweert hetzelfde: het is – ik zeg gemakshalve maar even – onze schuld en juist niet die van het volk dat we met Trump en co opgescheept zitten. We hebben het populisme over onszelf afgeroepen. Hadden we onze arrogantie maar niet tot 
handelsmerk moeten maken, hadden we maar niet zo prat moeten gaan op onze superioriteit, onze intelligentie, onze humor. En hadden we maar ‘de krachtsverhoudingen tussen arbeid en kapitaal in de democratische en ontwikkelde 
landen niet moeten omdraaien ten gunste van het kapitaal’ (Boris Kagarlitski). Zou het? Of is het superelitair om je dat af te vragen?