El País   | Madrid

Catalanen mogen binnenkort hun stem uitbrengen voor of tegen een eigen republiek. Professor Javier Cercas vindt het illegale referendum van regiopresident Carles Puigdemont een staaltje van arrogantie en grootheidswaanzin.

Filosoof Isaiah Berlin karakteriseerde nationalisme als een reactie op vernedering, als een met veel kracht omgebogen tak die venijnig terugzwiept wanneer je hem weer loslaat. Eigenaardig dat er voor zover ik weet nog niemand is geweest die Isaiah Berlin van stal heeft gehaald om te proberen te begrijpen wat er de laatste tijd in Catalonië aan de hand is, want de Russisch-Britse denker legde lucide de mechanismen van het nationalisme bloot; in grote lijnen gaat zijn visie ook op voor ons, Catalanen. Berlin zegt dat het nationalisme in de eerste plaats een reactie is op het misprijzen van de traditionele waarden van een samenleving. Het komt voort uit gekrenkte trots en een gevoel van vernedering, een combinatie die kan omslaan in woede en assertiviteit.

Deze collectieve wond is niet genoeg voor het nationalisme om de kop op te steken. Er moeten in zo’n samenleving ook mensen zijn die een projectiescherm zoeken voor hun loyaliteit en hun identiteit, of die een fundament zoeken voor hun machtshonger. Voor de meest gevoelige leden van zo’n samenleving geldt bovendien dat ze zichzelf beschouwen als een natie die zijn rechtvaardiging vindt in een bindende factor (een taal of een gedeelde geschiedenis, of die nu waar is of fictief). Deze collectieve wond is dus niet genoeg maar wel noodzakelijk; tenminste, dat was zo in het verleden. Meermalen noemt Berlin als voorbeeld het Duitse nationalisme, dat in de zeventiende eeuw is ontstaan toen men de Duitse cultuur wilde beschermen tegen de Franse overheersing, en dat tijdens en na de invasie van Napoleon eindigde in een explosie van agressief chauvinisme. De vele verschillen daargelaten is er in Catalonië de laatste jaren nagenoeg hetzelfde gebeurd. Het Catalaans nationalisme mag dan zelden gewelddadig zijn geweest, nu is in Catalonië de tijd van woede aangebroken.

In de jaren vijftig kwamen enkele gekrenkte Catalanen met een antifranquistisch discours over de Catalaanse trots, over de waardigheid van Catalonië, over de Catalaanse taal, cultuur en instituties