Der Spiegel | Hamburg

Schrijver Pankaj Mishra in gesprek met Der Spiegel-redacteuren Tobias Rapp en Eva Thöne over hoe onoverzienbaar de gevolgen van de Verlichting waren.

Pankaj Mishra is een typische intellectueel uit de tijd van de globalisering. Hij denkt in termen van netwerken en legt verbanden tussen historische gebeurtenissen over de gehele wereld. Dat de Duitsers al in de negentiende eeuw een heilige oorlog hebben gevoerd, bijvoorbeeld. Mishra (48) groeide op in Ihansi, in het noorden van India. Hij woont in Londen en schrijft voor tijdschriften als The New Yorker en The New York Review of Books. In zijn boek Tijd van woede: een geschiedenis van het heden (2017) probeert hij de oorzaken te vinden van de haat en de angst die zo’n enorm stempel op onze tijd drukken. Dat doet hij door naar de geschiedenis van de Verlichting te kijken.

Meneer Mishra, uw nieuwe boek gaat over de grote veranderingen in de huidige tijd. Maar al in het voorwoord grijpt u terug op een gebeurtenis uit het verre verleden: de Duitse dichter Theodor Körner die in 1813 oproept tot een ‘Heilige Oorlog’ tegen Napoleon. Hoe zit dat met de jihad?

‘Ik weet dat het in Duitse oren vreemd klinkt, maar wat ik met jihad bedoel, heeft helemaal niets met religie te maken. Ik gebruik dit begrip om de situatie te beschrijven waarin een volk wordt opgeroepen tot de heilige oorlog om te kunnen voortbestaan. En dat is wat er in Duitsland gebeurde toen Napoleon het land verslagen en veroverd had.’

Waarom vochten de Duitsers toen eigenlijk zo vol overtuiging tegen Napoleon? Er bestond geen Duitse natie, geen Duits leger, en wat de Duitse identiteit was had ook nog niemand geformuleerd.

‘Napoleon was de eerste moderne imperialist. Hij was een kind van de Revolutie, het Franse volk stond achter hem, hij beschikte over alle natuurlijke hulpbronnen die zijn land hem te bieden had, maar wat hem met name dreef was het idee van maatschappelijke vooruitgang. Dat universalisme probeerde hij de Duitsers op te dringen. En daar verzetten die zich tegen.’

Terwijl sommige Duitsers heel enthousiast waren over de Franse Revolutie.

‘Daarom is dat historische moment ook zo interessant als we het plaatsen in het kader van de hedendaagse ontwikkelingen. De Duitsers zagen als eersten ook de keerzijde van de Verlichting. Want Napoleon zag zichzelf als de ‘Heraut van het Verstand’ die Europa veroverde. Terwijl Frankrijk allang in een imperialistisch rijk was veranderd.’

Waarom verzetten mensen zich tegen de vooruitgang?

‘De Duitsers voelden dat ze voor gek stonden omdat ze zo achterliepen. Waardoor een tweeledig proces op gang kwam. In navolging van de Fransen begonnen ook zij een functionerende natiestaat op te bouwen. Daarnaast startten ze een hartstochtelijke en haatdragende stemmingmakerij tegen alles wat Frans was, met de wens deze vijand te vernietigen. Een reactie die daarna steeds opnieuw en opnieuw en opnieuw klonk. In andere Europese landen, in Azië en in Afrika.’

© HH