Le Temps | Genève

Het Amerikaanse ministerie van Gezondheid start binnenkort een klinische trial met een hormonaal anticonceptiemiddel voor mannen. De farmaceutische industrie reageert afwachtend, want is er wel vraag naar?

Ruim een halve eeuw na de uitvinding van de anticonceptiepil voor vrouwen lijkt een equivalent voor mannen nog mijlenver weg. Door dit manco resten er voor de heren niet veel alternatieven: het condoom, een vasectomie of het aloude en riskante voor het zingen de kerk uitgaan. Een hormonale methode zoals die voor vrouwen bestaat, is er nog niet.

Begin dit jaar vindt een internationale klinische trial plaats die hierin verandering kan brengen. Onder leiding van het Amerikaanse ministerie van Gezondheid (NIH) wordt bij 420 stellen uit de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Zweden, Italië, Chili en Kenia een hormonale anticonceptiegel voor mannen uitgetest. In de eerste fase moeten de mannen elke dag in de buurt van hun schouders een gel aanbrengen. Dit moeten ze twee à drie maanden lang volhouden, de gemiddelde duur van het proces van spermatogenese [de aanmaak van sperma]. Heeft de gel het gewenste effect, dan zou hierna de concentratie spermacellen radicaal afgenomen moeten zijn, van tientallen miljoenen tot minder dan één miljoen spermacellen per milliliter sperma. Onder die grens wordt zaad als steriel beschouwd. Daarna worden de proefpersonen een jaar lang nauwgezet gevolgd, om te zien of het middel inderdaad werkt en vooral ook om mogelijke bijwerkingen te registreren. In het verleden zijn vanwege vervelende bijwerkingen al meermaals klinische trials stopgezet.

Het onderliggende principe van hormonale anticonceptie is bij mannen en vrouwen in feite hetzelfde: het verstoort het subtiele hormonale evenwicht dat nodig is voor de productie van gameten (sperma- of eicellen). ‘De pil voor vrouwen bevat kleine hoeveelheden oestrogeen en progestageen, hormonen die de ovulatie verhinderen,’ vertelt Serge Nef van de vakgroep Medische genetica en ontwikkelingsbiologie van de Universiteit van Genève. Toch is deze methode ‘veel moeilijker te gebruiken bij mannen’, voegt uroloog Patrice Jichlinski van het universitair ziekenhuis van Lausanne daaraan toe. Onder andere komt dat door de hoeveelheid gameten die de twee seksen produceren: bij vrouwen hoeft maandelijks maar één eicel geblokkeerd te worden, terwijl het bij mannen om miljoenen spermacellen gaat.

Testosteron

Om die toch allemaal af te stoppen, bevatte de eerste ‘mannenpil’ testosteron, een hormoon dat de teelballen van nature produceren; als er daarvan veel in het lichaam aanwezig is, houdt dat de aanmaak van spermacellen tegen. Nadeel was echter dat de pil ook andere functies verstoorde waarin testosteron een rol speelt, zoals het libido en de aanmaak van rode bloedcellen. ‘Zelfs de spiermassa nam erdoor af,’ vertelt Nef. ‘Er is een vrij hoge dosis testosteron voor nodig om spermatogenese te verhinderen, maar tegelijkertijd mag die ook weer niet te hoog zijn, zodat alle andere functies gewoon door kunnen gaan. Het is dus een kwestie van dosering,’ zo vat hij het probleem samen. Andere vormen van hormonale anticonceptie, zoals de gel die het NIH binnenkort uittest, bevatten een mix van testosteron en progestageen. Het doel is om de testosteronconcentratie in de teelballen omlaag te brengen terwijl die in het bloed op een normaal niveau blijft.

Al in 2012 werd een pilotstudie met de gel gedaan, al was het recept toen ietsje anders. Onderzoekers van het Eunice Kennedy Shriver-instituut voor kindergeneeskunde en menselijke ontwikkeling in het Amerikaanse Bethesda zagen de concentratie spermacellen toen bij 89 procent van de proefpersonen onder de kritische grens van één miljoen per milliliter zakken, zonder dat er noemenswaardige bijwerkingen optraden.

Als de nieuwe proef succesvol verloopt, zullen er rond 2020 eerst nog andere klinische trials volgen. De gel zal dus voorlopig nog niet op de markt komen. ‘We moeten er natuurlijk ook heel zeker van zijn dat het proces omkeerbaar is,’ vertelt Jichlinski.

Welke rol speelt de industrie in dit alles? ‘Voor zover ik weet is die niet bezig met een anticonceptiepil voor mannen,’ zegt Nef. ‘Dat komt waarschijnlijk doordat het voor farmaceutische bedrijven niet rendabel is om zo’n medicijn te ontwikkelen, helemaal als je bedenkt hoe goedkoop de anticonceptiepil voor vrouwen is.’ Het is een groot risico om miljoenen uit te geven aan de ontwikkeling van een goedkope pil waarvan onduidelijk is of het publiek die wel wil gebruiken en die misschien op de plank blijft liggen. ‘Het is geen toeval dat het ministerie van Gezondheid deze trial leidt,’ aldus Nef.