The New York Times   | New York

Polarisatie is overal. Maar in Polen komen tijdschriften uit de hele politieke linie ertegen in het geweer. Ze publiceren elkaars artikelen om lezers verschillende perspectieven te bieden.

Zoals zoveel mensen overal ter wereld maakte freelancejournalist Jedrzej Malko zich druk om de filterbubbels in de media. Maar híj deed er iets aan. Malko woont in Polen, waar burgers in dat soort bubbels leven doordat ze alleen maar media onder ogen krijgen die hun eigen ideeën bevestigen. ‘Het is niet zozeer dat we de media van het andere kamp niet geloven,’ zegt Kaja Puto, freelanceauteur en -redacteur van diverse links georiënteerde publicaties. ‘We lezen ze niet eens. We weten niet wat ze beweren, en weten we dat wel, dan zijn het vaak de meest absurde dingen.’

Dat ideologische isolement versterkt luidruchtige, radicale stemmen. Leugens worden niet gecheckt. Elke bubbel heeft niet alleen zijn eigen opvattingen, maar ook zijn eigen feiten.

Dat geldt in verschillende mate ook voor de VS, een groot deel van Latijns-Amerika, Europa, Zuid-Korea, India, Pakistan en vele andere landen. Filterbubbels, vijandige bejegening van politieke tegenstanders en het idee dat de maatschappij onherroepelijk is verdeeld, zijn mondiale problemen. En alle drie hangen ze met elkaar samen.

De combinatie werkt vooral sterk in Polen, waar een rechts-populistische regering de democratische controle van de macht ondermijnt, waaronder de persvrijheid. De publieke tv-zenders, met hun miljoenen kijkers, zijn een spreekbuis voor overheidspropaganda geworden. De belangrijkste krant van de elite, Gazeta Wyborcza, staat uiterst kritisch tegenover de regering. Hij wordt vooral gelezen en geloofd door tegenstanders van de regering.

‘In Polen hebben we geen journalistiek,’ zegt Jarema Piekutowski, expert maatschappelijke zaken en hoofdredacteur van Nowa Konfederacja, een conservatief tijdschrift. ‘De media zijn niet meer dan voetsoldaten van een politiek leger. Sommige, zoals Gazeta Wyborcza, zijn professioneler dan andere, maar dat wil niet zeggen dat ze geen partij kiezen. Ze hebben hun keuze gemaakt, en het gaat ze er niet om betrouwbare journalistiek te bedrijven, maar de politieke strijd te winnen.’

Het beschaafde debat begint het af te leggen tegen haatzaaierij, soms met dodelijke afloop. In januari stak een geestelijk gestoorde man Pawel Adamowicz dood, de burgemeester van Gdansk. De aanvaller uitte luidkeels zijn bezwaren tegen Burgerplatform, de grootste Poolse oppositiepartij, waar Adamowicz lid van was.

In juli 2017 bedacht Malko daarom Projekt Spiecie (spiecie is Pools voor ‘kortsluiting’). Om de paar weken schrijven vijf tijdschriften van verschillende politieke signatuur over hetzelfde onderwerp en drukken ze elkaars verhalen af.

Projekt Spiecie beperkt zich tot intellectuele, relatief beschaafde tijdschriften met de grote Poolse steden Warschau en Krakau als basis. Het project is niet van invloed op het algehele politieke discours in Polen, wat het gezien zijn beperkte reikwijdte ook niet zal krijgen. Maar het laat zien dat er manieren zijn om de muren van de filterbubbel te slechten. Het laat ook zien dat het nog steeds mogelijk is om vreedzaam met elkaar van mening te verschillen en dat veel lezers van uiteenlopende kampen daaraan hechten.