The Economist  | Londen  

Actie en reactie, terreur en contraterreur, uitlokking en vergelding, groepsprocessen en solo-optredens: het palet van geweldsuitbarstingen kent vele schakeringen.

Het lijkt erop dat hij een 
klassieke lone wolf was. Voor zover de politie weet, behoorde de man die op 15 maart in twee moskeeën in Christchurch, Nieuw-Zeeland, vijftig gelovigen 
vermoordde en negen mensen levensgevaarlijk verwondde, niet tot een organisatie. De 28-jarige Australiër heeft zelf beweerd dat hij zijn gewelddadige ideeën in zijn eentje heeft 
ontwikkeld, al surfend op het internet en tijdens bezoeken aan Europa. Hij heeft zelf zijn wapens gekocht. 
Niemand had er enig idee van dat hij een bloedbad voorbereidde.

Toch maakt hij deel uit van iets veel groters. De namen en leuzen die op zijn wapens stonden geschreven, zijn bekende kost onder blanke extreem-nationalisten over de hele wereld. Zijn ronkende internetmanifest ‘The Great Replacement’ [De grote vervanging] herhaalde een bekende extreemrechtse complottheorie: dat niet-witte en 
islamitische migranten in westerse landen indringers zijn, bewust 
binnengehaald door de berekenende elite om etnisch Europese bevolkingen te vervangen. Varianten van dit ooit marginale idee zijn nu overal te horen, niet alleen in berichten op sociale media van anonieme gekkies, maar ook in toespraken van gekozen politici, van Hongarije tot Iowa.

Ook in een andere betekenis had deze ‘lone wolf’ een roedel. Aanslagen 
door white supremacists en andere extreemrechtse lieden komen steeds vaker voor. In de VS zijn ze zelfs al talrijker dan aanslagen door islamitische extremisten. Daar werden van de 263 terroristische incidenten in de periode 2010-2017 er 92 gepleegd door extreem-rechtse terroristen, tegen 
38 door jihadisten, schreef The Washington Post op basis van cijfers uit de Global Terrorism Database. In Europa hebben jihadistische moorden nog steeds de overhand, maar het aantal doden als gevolg van extreemrechts terrorisme vertoont er sinds 2010 een stijgende lijn.

De afgelopen zes maanden is er een ware hausse geweest aan extreemrechtse terreuraanslagen. Vorig najaar vermoordde een witte nationalist elf mensen in een synagoge in Pittsburg. Frankrijk onthulde een complot om president Macron te vermoorden en Spanje arresteerde een fascist die van plan was een aanslag op premier Pedro Sánchez te plegen. Duitsland ontdekte een extremistische cel in het leger, 
die naar het schijnt plannen maakte om onder anderen de minister van Buitenlandse Zaken te vermoorden. In februari arresteerde de Amerikaanse FBI een lid van de Coast Guard die beschikte over een wapenarsenaal 
en een dodenlijst met namen van Democratische politici.

Hate crime

Mondiaal gezien is extreemrechts 
terrorisme veel minder dodelijk dan 
de jihadistische variant. Maar het komt wel vaker voor dan de autoriteiten erkennen, volgens Jacob Aasland 
Ravndal van het Noorse Centrum voor Onderzoek naar Extremisme. Juridische definities van terrorisme vereisen vaak dat een aanslag is voorbereid; 
veel extreemrechts geweld is echter spontaan. Zelfs het in brand steken van een asielzoekerscentrum kan worden aangemerkt als een hate crime en niet als terrorisme. Europol, het Europese samenwerkingsverband van politiediensten, schreef slechts 3 procent 
van de terroristische aanslagen in
2017 toe aan extreemrechts. Maar uit Ravndals database van ideologisch gemotiveerde aanslagen blijkt dat 
jihadisten in West-Europa weliswaar meer mensen vermoorden, maar extreem-rechts meer aanslagen pleegt.

Als de dreiging vanuit wit-nationalistische hoek wordt onderschat, komt dat voor een deel doordat de leden daarvan minder de publiciteit zoeken. De schutter in Christchurch en zijn held Anders Breivik, die in 2011 in Noorwegen 77 mensen vermoordde, waren 
uitzonderingen. Zij lieten beiden een manifest achter en probeerden zo veel mogelijk aandacht in de media te krijgen. De moordenaar van Christchurch vertoonde zelfs duidelijke overeenkomsten met goed getrainde jihadistische groepen, zowel wat betreft de opzichtige wreedheid van zijn daden als in zijn hoop dat die de samenleving zouden verscheuren en zo tot nog meer extremisme zouden leiden. 
Islamitische Staat probeert het Westen te provoceren, zodat het moslims gaat vervolgen en zo sympathisanten uit het ‘grijze gebied’ aanzet tot radicalisering. Rechtse extremisten hopen 
misschien ook op een tegenreactie van islamitische kant.

In Turkije heeft president Erdogan de aanslagen in Christchurch aangegrepen als bewijs voor een brede samenzwering tegen Turkije en de islam. Hij citeerde delen uit het manifest van de aanslagpleger, waarin onder andere wordt opgeroepen om de Turken uit Europa 
te verdrijven en Erdogan te vermoorden. De niet bepaald subtiele boodschap van de president is dat alleen hij de Turken kan beschermen tegen het wijdverbreide witte nationalisme.