The New York Times | New York

De mens kent meer waarheden dan enig andere diersoort op aarde. Maar we hebben ook als geen ander de neiging om leugens voor zoete koek aan te nemen. De Israëlische historicus en denker Yuval Noah Harari legt uit waarom.

Veel mensen zijn van mening dat de waarheid macht met zich meebrengt. Als bepaalde leiders, religies of ideologieën een vertekend beeld van de werkelijkheid geven, zullen ze het uiteindelijk afleggen tegen rivalen met een scherpere kijk op de zaak. Je aan de waarheid houden zou dan ook de beste strategie zijn om aan de macht te komen.

Helaas is dit niet meer dan een mythe. In werkelijkheid bestaat er een veel gecompliceerdere relatie tussen waarheid en macht, doordat macht in de menselijke samenleving voor twee heel verschillende dingen staat.

Aan de ene kant betekent macht dat je in staat bent objectieve werkelijkheden te manipuleren: op dieren jagen, bruggen bouwen, ziekten genezen, atoombommen maken. Deze vorm van macht is nauw verwant aan de waarheid. Wie gelooft in een natuurwet die niet klopt, is niet in staat een atoombom te maken.

Manipuleren

Aan de andere kant betekent macht dat je in staat bent menselijke overtuigingen te manipuleren, dat je grote massa’s ertoe kunt aanzetten effectief samen te werken. Het maken van atoombommen vereist niet alleen een goed begrip van natuurwetten, maar ook een gecoördineerde inspanning van miljoenen mensen.

Dat de aarde is veroverd door de homo sapiens en niet door bijvoorbeeld de chimpansee of de olifant, komt doordat wij het enige zoogdier zijn dat in staat is in zeer grote verbanden samen te werken. En grootschalige samenwerking is alleen mogelijk als iedereen in hetzelfde verhaal gelooft. Maar die verhalen hoeven niet per se waar te zijn. Je kunt miljoenen mensen verenigen door hen te laten geloven in vol-komen verzonnen verhalen over God, ras of economie.

Het tweeledige karakter van macht en waarheid resulteert in het opmerkelijke feit dat wij mensen meer waarheden kennen dan welk dier ook, maar dat we tegelijkertijd veel meer onzin geloven. We zijn zowel de slimste als de goedgelovigste bewoners van onze planeet. Konijnen weten niet dat E=MC², dat het heelal zo’n 13,8 miljard jaar oud is en dat DNA bestaat uit cytosine, guanine, adenine en thymine. Aan de andere kant geloven konijnen niet in de mythologische fantasieën en de ideologische absurditeiten die al duizenden jaren ontelbare mensen in hun ban houden. Geen konijn zou bereid zijn een vliegtuig in het World Trade Center te boren in de hoop daarvoor in het hiernamaals te worden beloond met 72 maagdelijke konijnen.