The Point | Chicago

Vaderlandsliefde bestaat niet volgens George Kateb, een van de invloedrijkste denkers over individuele vrijheid en democratie in de Verenigde Staten. Over zijn stelling: ‘patriottisme is geen deugd’ sprak hij met John Baskin van het Amerikaanse literaire tijdschrift The Point.

George Kateb is emeritus hoogleraar politicologie aan Princeton University, waar hij vanaf 1987 de William Nelson Cromwell-leerstoel bekleedde. Hij is bekend om zijn boeken over individualisme, het politieke leven en de Amerikaanse democratie. Patriotism and Other Mistakes (2006), een bundel die onder meer een aantal essays bevat die in de nasleep van 9/11 zijn geschreven, bevat Katebs meest diepgravende behandeling tot nu toe van de fenomenen patriottisme en nationalisme als politiek, moreel en esthetisch concept.

In uw boek Patriotism and Other Mistakes noemt u patriottisme een dubbele misvatting. Ten eerste is het een ernstige morele dwaling, ten tweede vloeit het voort uit mentale verwarring. Kunt u iets meer zeggen over deze twee misvattingen?

‘Ik noem patriottisme een misvatting omdat het in het geval van patriotten een morele misvatting is. Het is vrijwel altijd de directe of indirecte bron van verdorvenheid, wangedrag en het veroorzaken dan wel verduren van leed. Doordat patriottisme oorlogen faciliteert, waarvan de geschiedenis ons leert dat ze meestal onnodig en niet te rechtvaardigen zijn, vermeerdert het de totale hoeveelheid menselijk leed. Oorlogen hebben misschien andere voordelen, maar de kosten ervan zijn altijd te hoog.

Als wordt gezegd dat sommige ziekten niet hadden kunnen worden genezen zonder het medisch onderzoek waartoe oorlogstijd noopte, word ik daar niet warm of koud van. Dat onderzoek was er toch wel gekomen. Vanwege oorlogstijd is er hooguit wat meer geld voor vrijgemaakt en kon het sneller gaan. Maar dat is geen rechtvaardiging voor oorlog.

De tweede misvatting is van intellectuele aard. Ze gaat ervan uit dat een land iets reëels is dat toewijding verdient en het waard is om voor te doden en te sterven. Ze wakkert oorlogen aan. Kunnen er oorlogen bestaan zonder abstracties? Dat is de vraag. En ik denk van niet. Ik denk dat ze loyaliteit vereisen aan iets anders dan de mensen om je heen, en dat er daarom altijd een soort abstractie aan te pas komt die niet als een abstractie wordt beschouwd maar als iets echts, een land. Dit in tegenstelling tot het ongelooflijk gecompliceerde soort abstractie dat het denken van de daders van 9/11 beheerste.

Daarom is patriottisme zowel een morele als een intellectuele misvatting, dus een dubbele misvatting. We zijn er allemaal aan onderworpen. We zijn allemaal patriotten totdat sommigen van ons zich er voldoende van los weten te maken om het fenomeen nog eens goed te bekijken. En dat bedoel ik met een misvatting.’